Εργονομία και Αρχαία Ελλάδα

14/07/2011 § Σχολιάστε

Σχεδόν κάθε διεθνής επιστημονική αναφορά στην εργονομία ξεκινάει με την ετυμολογία του όρου ergonomics από τις λέξεις : έργο και νόμος. Αυτό ίσως δεν μας εντυπωσιάζει καθώς είναι γνωστό πως η ορολογία των περισσοτέρων θετικών επιστημών βρίθει από ελληνικούς όρους.  Ωστόσο η λέξη εργονομία δεν χρησιμοποιούνταν στην αρχαία Ελλάδα. Φυσικά αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπήρχε η προσέγγιση για τον εργονομικό σχεδιασμό των εργαλείων, των χώρων εργασίας και των εργασιών αλλά και η μέριμνα για την προσαρμογή της εργασίας και των κατασκευών στον άνθρωπο με στόχο την ευχρηστία, την αποτελεσματικότητα και την ασφάλεια.

Στόχος μας είναι να παρουσιάσουμε τα στοιχεία που συνηγορούν σε αυτό είτε μέσω της βιβλιογραφίες και των πηγών είτε μέσω σχεδιαστικών και κατασκευαστικών παραδειγμάτων που πληρούν τα εργονομικά κριτήρια.

Ανθρωποκεντρικός σχεδιασμός

Το πιο απτό και μη αμφισβητήσιμο στοιχείο για τη ανθρωποκεντρική θεώρηση της μηχανικής στην αρχαία Ελλάδα είναι τα μέτρα που χρησιμοποιούσαν. Οι διαστάσεις για το μήκος (κυρίως για τις μικρές και μεσαίες αποστάσεις) αντιστοιχούσαν (όχι μόνο κατ’ όνομα αλλά και κατά μέγεθος) σε τμήματα του ανθρώπινου σώματος. Δάκτυλο, Παλάμη, Πήχυς και Πόδι ήταν τα μεγέθη που έχτισαν την αρχαία Ελλάδα. Φυσικό είναι ότι με ένα τέτοιο μετρητικό σύστημα η ενσωμάτωση του ανθρώπινου μέτρου στις κατασκευές  είναι αυτονόητη. Άλλωστε το απόφθεγμα από τον Πλάτωνα (Πρωταγόρας) πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος είναι απολύτως χαρακτηριστικό.

Σχεδιασμός με βάση τις ιδιότητες του ανθρώπινου σώματος

Η γλυπτική και η ζωγραφική (της οποίας δυστυχώς δεν έχουμε παρά ελάχιστα δείγματα) μας παρουσιάζουν σε όλο της το μεγαλείο, τη βαθειά και ακριβή γνώση των ανθρωπομετρικών χαρακτηριστικών που υπήρχε στην αρχαία Ελλάδα. Πέρα όμως από τα εξωτερικά, μετρήσιμα στοιχεία εντύπωση προκαλεί και η ουσιαστική γνώση και εκμετάλλευση και άλλων χαρακτηριστικών του ανθρώπινου σώματος όπως η ακοή και η όραση. Ο Παρθενώνας* αποτελεί (ναι, ακόμα για την εργονομία) σημείο αναφοράς, για το πως εκμεταλλεύεται τα χαρακτηριστικά της όρασης και τα ενσωματώνει στην κατασκευή του καθώς είναι σχεδιασμένος με τέτοιες καμπύλες και κλίσεις δίνοντας σε όποιον τον βλέπει την επιθυμητή ψευδαίσθηση της ευθείας και της παραλληλίας.

*Αξίζει να αφιερώσετε χρόνο για να παρακολουθήσετε τα παρακάτω βίντεο όπου παρουσιάζουν με εκπληκτικό τρόπο αυτά τα χαρακτηριστικά του Παρθενώνα αλλά και άλλες λεπτομέρειες από το σχεδιασμό και την κατασκευή του καθώς και τεχνικές και εργαλεία που χρησιμοποιήθηκαν . Πρόκειται πραγματικά για μια ανεξάντλητη κιβωτό γνώσης για τις περισσότερες επιστήμες.

Εργονομικός σχεδιασμός εργασίας

Ο Ιπποκράτης στο κείμενό του Κατ’ Ιατρείον παρουσιάζει  κάποιες από τις πρώτες  εργονομικές συμβουλές για την εκτέλεση της εργασίας καθώς και την οργάνωση του εργασιακού περιβάλλοντος. Καθορίζει κατάλληλες στάσεις (σχετικές θέσεις) για το χειρουργό και τον ασθενή, έτσι ώστε να αυξάνεται η άνεση κατά την επέμβαση, αλλά και επιτυγχάνεται καλύτερη εκμετάλλευση των πηγών  του φωτός (φυσικές ή τεχνητές) αποφεύγοντας τη θάμβωση ή τις αντανακλάσεις. Παράλληλα, συστήνει διατάξεις των ιατρικών εργαλείων κοντά στο χέρι του ιατρού που τα χειρίζεται, χωρίς όμως να εμποδίζουν την κίνησή του ενώ απαιτεί ο σχεδιασμός και η επιλογή τους να γίνεται με κριτήρια ευχρηστίας και αποτελεσματικότητας.

Υγιεινή και Ασφάλεια της εργασίας

Ο πρώτος κανονισμός για την ασφαλή εκτέλεση της εργασίας και τη διασφάλιση της υγείας των εργαζομένων πιθανόν να προέρχεται από το 1200 πΧ και τα μεταλλεία του Λαυρίου. Μεταξύ άλλων, απαγορεύονταν αυστηρά η αφαίρεση των μεταλλικών στηριγμάτων των στοών, ενώ έπρεπε να αποφεύγεται ο υπερβολικός καπνός από τους λαμπτήρες λαδιού που χρησιμοποιούνταν για το φωτισμό. Ο Δήμος των Αθηναίων καθόριζε αυστηρές ποινές για τους εργάτες που θα παρέμβαιναν αυτούς του κανονισμούς.

Εργονομία για την εκτέλεση της εργασίας

Το κύριο δομικό υλικό του μεγαλείου της αρχαίας Ελλάδας είναι το μάρμαρο. Το μάρμαρο όμως εκτός από τις εξαιρετικές ιδιότητές του, έχει το μειονέκτημα ότι είναι ιδιαίτερα βαρύ. Οι λύσεις που υιοθέτησαν οι τεχνίτες για την εξόρυξη, την κατεργασία  και τη μεταφορά του καθώς και οι τεχνικές και τα εργαλεία που ανέπτυξαν (όπως παρουσιάζονται σε αρκετά σημεία των βίντεο για τον Παρθενώνα) αποτελούν εξαιρετικά παραδείγματα, για το πόσο συνυφασμένη με την πρακτική της εργασίας ήταν η ανάγκη για ελαχιστοποίηση του εργασιακού φορτίου, για ασφάλεια και ευχρηστία.

Ιδιαίτερα ο τρόπος με τον οποίο επιτύγχαναν την ευθυγράμμιση των μαρμάρινων δίσκων που συνέθεταν τους κίονες των ιερών είναι αριστουργηματικός και ακόμα και σήμερα χρησιμοποιήθηκε για τις εργασίες συντήρησης του μνημείου, καθώς η σύγχρονη επιστήμη δεν έχει να προσφέρει κάτι πιο αποτελεσματικό από αυτόν.

Για παράδειγμα, για τη μεταφορά των μαρμάρων σε ανηφορικό έδαφος, αντί της συμβατικής λύσης με τη χρήση ζώων να τραβούν το φορτίο (για πυραμίδες και σκλάβους ήμουν ιδιαίτερα προσεκτικός στο να μην αναφερθώ) χρησιμοποιούνταν μια τροχαλία στην κορυφή του υψώματος η οποία στη μια πλευρά έφερε το φορτίο, ενώ από την άλλη εξισσορροπούνταν από το βάρος της άδειας άμαξας του προηγούμενου φορτίου και την (αισθητά μειωμένη) απαιτούμενη ώθηση των ζώων τα οποία όμως τώρα δεν είχαν να μεταφέρουν το δικό τους βάρος στην ανηφόρα αλλά να εκμεταλλευτούν την κατηφορική κλίση για να εκτελέσουν το έργο.

Η λεπτομέρεια της εικόνας μας προσφέρει τη πληροφορία για τη χρήση ενός συστήματος πέδησης στο πίσω μέρος της άμαξας κατά την άνοδό της. Ένα σύστημα με τάκους το οποίο είναι πιθανό αν ψάξετε στο πορτ-μπαγκάζ του αυτοκινήτου των γονιών σας να το βρείτε ακόμα ως στάνταρ εξοπλισμό.

Εργονομικός σχεδιασμός καταναλωτικών προϊόντων καθημερινής χρήσης.

Μια από τις πιο κλασσικές εικόνες της αρχαιότητες είναι οι αμφορείς. Με μεγάλη ποικιλία σε σχήματα και μεγέθη αποτελούν από μόνοι τους ένα σεμινάριο  βιομηχανικού σχεδιασμού. Τα παρακάτω παραδείγματα αποδεικνύουν πόσο η ευχρηστία και η λειτουργικότητα είχαν αναπτυχθεί σε υψηλό επίπεδο για την κατασκευή καθημερινών αντικειμένων του σπιτιού.

Υδρία με δύο λαβές (16ος αιώνας πΧ). Η άνω λαβή , κάθετα τοποθετημένη στο λαιμό της υδρίας, κοντά στο στόμιο επιτρέπει τη ρύθμιση της ροής του υγρού, ενώ η κάτω λαβή, οριζόντια τοποθετημένη κοντά στη βάση της υδρίας, δίνει τη δυνατότητα στο δυνατό χέρι του χρήστη να εφαρμόσει όλη του τη δύναμη για να σηκώσει το βαρύ φορτίο. Έτσι το ένα χέρι είναι υπεύθυνο για να βάλει τη δύναμη, ενώ το άλλο μπορεί να κανονίσει την ακρίβεια της κίνησης. Οι εργονομικές απαιτήσεις για το χειρισμό φορτίου σχετικά με τη δύναμη και την ακρίβεια καλύπτονται πλήρως.

Υδρία με τρεις λαβές (8ος αιώνας πΧ). Οι δύο οριζόντιες, αντιδιαμετρικά τοποθετημένες λαβές εξυπηρετούν για την ευκολότερη μεταφορά (ακόμα και από δύο άτομα αν είναι απαραίτητο) ενώ η άνω λαβή μπορεί να χρησιμοποιηθεί και για μεταφορά (όταν έχει αδειάσει η υδρία) αλλά και για τη ρύθμιση της ροής.

Οι αμφορείς της εικόνας χρησιμοποιούνταν για αποθήκευση υγρών όπως λάδι. κρασί κτλ. Χαρακτηριστικό τους είναι η ύπαρξη δύο κατακόρυφων λαβών στο λαιμό. Αυτή η τοποθέτηση των λαβών εξυπηρετεί πολλαπλούς σκοπούς. Πρώτον, επιτρέπει τη ανύψωση και τη μεταφορά των αμφορέων με την ελάχιστη απαιτούμενη κάμψη του κορμού (καθώς αναλόγως το ύψος των αμφορέων οι λαβές έφταναν τουλάχιστον 50 εκατ. από το έδαφος). Εκτός όμως από αυτό, η τοποθέτηση των λαβών επέτρεπε και την προστασία τους από θραύση (καθώς προστατεύονταν από το σώμα του αμφορέα) αλλά και την ελαχιστοποίηση του απαιτούμενου αποθηκευτικού χώρου.

Τελευταίο παράδειγμα από την κατηγορία των καθημερινών αντικειμένων αποτελεί το παιδικό κάθισμα της φωτογραφίας. Η εικόνα μιλάει από μόνη της καθώς αν εξαιρέσουμε τα υλικά κατασκευής, το σχήμα και η λειτουργικότητα δεν έχει αλλάξει αισθητά μέχρι και στις μέρες μας.

Εργονομικός σχεδιασμός των αρχαίων θεάτρων

Αμέτρητες είναι οι αναφορές για την μοναδική ακουστική των αρχαίων θεάτρων. Πέραν όμως της ακουστικής αλλά και της οπτικής επαφής που προσέφεραν για όλους τους θεατές στα δύο επόμενα παραδείγματα παρουσιάζεται και η μέριμνα για τον εργονομικό τους σχεδιασμό.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το σχήμα των καθισμάτων. Όπως φαίνεται στην εικόνα, το κάτω μέρος των καθισμάτων είναι κοίλο, ταιριάζοντας στο σχήμα του ποδιού. Αυτό  προσφέρει δύο μεγάλα πλεονεκτήματα. Αφενός  επιτρέπει κάποιες κινήσεις του ποδιού κατά τη διάρκεια της παράστασης (που πολλές φορές ήταν και τέσσερα έργα συνεχόμενα) αυξάνοντας την κυκλοφορία του αίματος και αυξάνοντας την άνεση. Αφετέρου δίνει τη δυνατότητα στον θεατή να τοποθετήσει το πόδι του πιο κοντά στο κέντρο βάρους του σώματός του κερδίζοντας σε ώθηση για να σηκωθεί ( εξισορροπώντας έτσι και την έλλειψη χειρολαβών).

Υ.γ. 1 Τη βάση για την παρούσα ανάρτηση αποτέλεσε η έρευνα του καθηγητή κου Ν. Μαρμαρά και των κων Πουλακάκη και Παπακωστόπουλου. Ελπίζω ο αγαπητός μου κος καθηγητής να μην έχει αντίρρηση για τη χρήση του υλικού. Άλλωστε η συντριπτική πλειοψηφία των βασικών γνώσεών μου στην εργονομία οφείλεται σε εκείνον.

Υ.γ 2 Αν μπορούσα ποτέ να διαλέξω αντικείμενο για να ασχοληθώ νομίζω ότι αυτό θα ήταν ο ιδανικός συνδυασμός των δύο βασικών μου ενδιαφερόντων, της εργονομίας και της αρχαίας Ελλάδας.

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

What’s this?

You are currently reading Εργονομία και Αρχαία Ελλάδα at The Human Factor - Εργονομία (στα ελληνικά).

meta

Αρέσει σε %d bloggers: